Vanaf 1 juli is een groot deel van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) digitaal doorzoekbaar in de studiezaal van het Nationaal Archief in Den Haag.

Nabestaanden van oorlogsslachtoffers, historici en andere belangstellenden kunnen onder voorwaarden in deze tijdelijke voorziening onderzoek doen. Het gaat voorlopig om ongeveer een derde van het totale CABR, dat bekendstaat als het meest geraadpleegde oorlogsarchief van Nederland. Het Nationaal Archief verwacht veel belangstelling en heeft daarom maatregelen genomen om zowel de toegang als de privacy van mogelijk nog levende personen te waarborgen.

Wat je kunt vinden in het CABR

Het CABR bevat duizenden dossiers van mensen die na de Tweede Wereldoorlog verdacht werden van collaboratie met de Duitse bezetter. Tot nu toe kon dit archief alleen fysiek worden geraadpleegd, wat het onderzoek naar familiegeschiedenis of historische waarheidsvinding lastig maakte. Dankzij de digitalisering wordt het nu mogelijk om op naam en plaats te zoeken. Dit opent de deur naar nieuw inzicht, vooral voor nabestaanden die na ruim tachtig jaar alsnog willen weten wat er met hun dierbaren is gebeurd in de oorlogsjaren.

Minister Bruins: digitalisering is historisch belangrijk

Minister Eppo Bruins van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) benadrukt het belang van deze stap: “Het papieren archief beslaat vier kilometer aan documenten, gesorteerd op naam. Digitalisering maakt het eindelijk mogelijk om gericht te zoeken op namen van slachtoffers, betrokkenen of plaatsen. Dat kan mensen helpen om alsnog antwoorden te vinden over het lot van hun familie of buren in de oorlog.” Voor veel Nederlanders is dit een unieke kans om inzicht te krijgen in een beladen stuk familiegeschiedenis dat tot nu toe achter gesloten deuren lag.

Beperkte capaciteit, maar landelijke uitbreiding in zicht

De tijdelijke voorziening in het Nationaal Archief biedt op dit moment plaats aan vijf beveiligde computers. De verwachting is dat de vraag groter zal zijn dan het aanbod. Vanaf 23 juni kunnen bezoekers via de website van het Nationaal Archief een plek reserveren. Om de druk op de Haagse locatie te verlichten, wordt gewerkt aan de uitbreiding van de digitale toegang bij Regionale Historische Centra verspreid door het land. Dit moet later in 2025 gerealiseerd worden.

Het ministerie van OCW heeft eenmalig € 5,1 miljoen beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling en inrichting van deze tijdelijke digitale voorziening, inclusief de uitbreiding naar regionale locaties.

Privacy gewaarborgd: bescherming van gevoelige informatie

Omdat in het CABR ook persoonsgegevens van mogelijk nog levende personen voorkomen, zijn strikte privacymaatregelen genomen. Het consortium ‘Oorlog voor de Rechter’ — een samenwerking tussen het Nationaal Archief, WO2Net, NIOD en het Huygens Instituut — heeft een reeks voorzorgsmaatregelen doorgevoerd. Zo kunnen bezoekers melding maken van documenten die naar hun mening niet getoond zouden mogen worden. Denk aan brieven, dagboeken, foto’s met portretrechten of gegevens van mensen die nog in leven zijn.

Deze meldingen worden vervolgens beoordeeld door een onafhankelijke commissie. Totdat een besluit is genomen, worden de betreffende documenten tijdelijk afgeschermd. Daarnaast zijn de terminals volledig afgesloten van het internet en is het maken van digitale of papieren kopieën van archiefstukken niet toegestaan.

AVG en bescherming van zoekgedrag

De bescherming van persoonsgegevens is in lijn met de adviezen van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Minister Bruins heeft het consortium, de rijksarchivaris en de AP betrokken bij het opzetten van de tijdelijke voorziening. Daarbij zijn vrijwel alle aanbevelingen overgenomen. Eén uitzondering is het niet registreren van het zoekgedrag van bezoekers. Volgens de minister is dit een te grote inbreuk op de privacy van mensen die op zoek zijn naar informatie over hun familie of wetenschappelijk onderzoek doen.

Bezoekers worden nadrukkelijk gewezen op de regels van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Er zijn duidelijke richtlijnen opgesteld over het gebruik en de verspreiding van gegevens die tijdens het onderzoek worden ingezien.

Wetgeving in voorbereiding voor toekomstbestendige toegang

De tijdelijke voorziening is slechts een eerste stap richting bredere toegang. Om het CABR uiteindelijk via internet toegankelijk te maken, heeft de minister een wetswijziging voorgesteld. Deze wijziging moet zorgen voor een betere balans tussen de bescherming van persoonsgegevens en het recht op toegang tot overheidsinformatie en cultureel erfgoed.

Diverse organisaties, waaronder de AP, het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding en de algemene rijksarchivaris, hebben inmiddels hun mening gegeven over het wetsvoorstel. Daarnaast konden burgers en organisaties via een internetconsultatie reageren. Deze input wordt momenteel verwerkt. Daarna zal het voorstel worden voorgelegd aan de Raad van State en vervolgens aan de Tweede en Eerste Kamer.

Reserveer tijdig en bereid je onderzoek goed voor

Belangstellenden wordt aangeraden om hun bezoek aan het Nationaal Archief goed te plannen. Vanwege de beperkte capaciteit is reserveren noodzakelijk en vol is vol. De mogelijkheid tot reserveren opent op 23 juni via de officiële website van het NA.

Voor onderzoekers, nabestaanden en historici is dit een unieke kans om toegang te krijgen tot een groot en gevoelig deel van onze geschiedenis. De digitalisering van het CABR maakt persoonlijke verhalen zichtbaar die jarenlang verborgen zijn gebleven. De verwachting is dat het veel nieuwe inzichten zal opleveren — zowel persoonlijk als maatschappelijk.