Een man loopt de supermarkt in voor een paar boodschappen. Melk, brood, koffie en misschien nog iets lekkers voor bij de televisie. Tien minuten later staat hij bij de kassa met een mandje dat verdacht veel voller is geworden.

Hij houdt zijn bankpas tegen de betaalautomaat, hoort het bekende piepje en loopt tevreden naar buiten. Het voelt bijna alsof hij niets heeft uitgegeven. En precies daar zit een interessant psychologisch effect: waarom mensen meer uitgeven als ze contantloos betalen heeft alles te maken met hoe bewust hij het geld ervaart.

Contant geld voelt anders dan een pinbetaling

Wie met contant geld betaalt, ziet letterlijk wat hij uitgeeft. Heeft hij vijftig euro in zijn portemonnee en geeft hij twintig euro uit, dan blijft er nog dertig euro over. Dat is zichtbaar en tastbaar. Een man ziet zijn briefjes verdwijnen en voelt daardoor vaak sterker dat hij geld kwijt is.

Bij een pinbetaling werkt dat anders. Hij houdt zijn pas tegen de betaalautomaat, krijgt een piepje en de transactie is klaar. Geen briefjes die verdwijnen, geen muntgeld dat uit zijn portemonnee rolt en vooral: nauwelijks een fysieke herinnering aan de uitgave.

Zijn bankrekening wordt wel degelijk lager, maar dat voelt op het moment zelf een stuk minder confronterend.

Het bekende piepje maakt betalen bijna te makkelijk

Contactloos betalen is natuurlijk ontzettend handig. Hij hoeft geen pincode in te toetsen bij kleine bedragen en binnen enkele seconden is de aankoop betaald. Precies die snelheid kan er echter ook voor zorgen dat hij minder lang nadenkt over een aankoop.

Een man ziet bijvoorbeeld een lekkere snack liggen en denkt: ach, die kan er nog wel bij. Pieppie! Betaald.

Even later ziet hij een tijdschrift. Ook interessant. Pieppie! Betaald.

Bij de uitgang staat vervolgens een aanbieding voor iets wat hij eigenlijk helemaal niet nodig heeft. Hij kent het principe inmiddels: piep. En klaar.

Het probleem zit dus niet in het betaalmiddel zelf, maar in het feit dat de financiële beslissing heel weinig moeite kost.

Het psychologische verschil tussen kopen en betalen

Kopen en betalen zijn eigenlijk twee verschillende momenten. Bij kopen denkt hij na over wat hij wil hebben. Bij betalen wordt het bedrag pas echt afgeschreven. Wanneer die twee momenten vrijwel samenvallen, kan de aandacht vooral naar het product gaan en minder naar de prijs.

Bij contant geld is de koppeling duidelijker. Hij geeft een briefje van twintig euro af en krijgt misschien maar een paar euro terug. Dat maakt de prijs voelbaar.

Bij een betaalpas is het veel abstracter. Hij ziet bijvoorbeeld €23,75 op het scherm en enkele seconden later is de betaling afgerond. Zijn brein krijgt nauwelijks tijd om uitgebreid protest aan te tekenen.

Dat maakt contantloos betalen bijzonder comfortabel. Misschien zelfs iets té comfortabel voor zijn portemonnee.

Kleine bedragen kunnen ongemerkt oplopen

Het gevaar zit vooral in kleine uitgaven. Een kop koffie, een broodje onderweg, een snack bij het tankstation of een extra aankoop tijdens het boodschappen doen lijken afzonderlijk nauwelijks belangrijk.

Maar vijf euro hier en acht euro daar kunnen aan het einde van de maand een behoorlijk bedrag vormen.

Een man kan daardoor het gevoel hebben dat hij helemaal niet zoveel heeft uitgegeven. Totdat hij zijn bankapp opent en ontdekt dat zijn rekening een iets andere mening heeft.

De bankapp liegt namelijk niet. Zijn geheugen daarentegen kan verrassend creatief zijn.

Online betalen maakt de drempel nog lager

Hetzelfde principe speelt bij online winkelen. Met één opgeslagen betaalmethode kan een aankoop soms letterlijk binnen enkele seconden worden afgerond.

Hij ziet een aanbieding, klikt op bestellen en de bestelling is onderweg voordat hij goed heeft nagedacht of hij het product eigenlijk nodig heeft.

Dat gemak is prettig wanneer hij iets noodzakelijks koopt. Maar bij impulsaankopen kan het juist tegen hem werken.

Daarom kan het verstandig zijn om niet iedere betaalmethode zo gemakkelijk mogelijk te maken. Soms is een extra stap juist nuttig. Een aankoop nog even in het winkelmandje laten liggen kan bijvoorbeeld voorkomen dat een impuls verandert in een bestelling.

Contantloos betalen betekent niet automatisch meer uitgeven

Het is belangrijk om niet te denken dat iedereen automatisch meer geld uitgeeft zodra hij contactloos betaalt. Het effect verschilt per persoon en situatie. Wie zijn uitgaven goed bijhoudt, een vast budget heeft en bewust met geld omgaat, kan prima contactloos betalen zonder iedere maand financieel uit de bocht te vliegen.

Het probleem ontstaat vooral wanneer betalen zo automatisch wordt dat hij nauwelijks meer stilstaat bij de bedragen.

Daarom is bewustwording belangrijker dan de keuze tussen contant geld en een betaalpas.

Zo houdt hij meer grip op zijn uitgaven

Een man die merkt dat hij door contactloos betalen sneller geld uitgeeft, kan een paar eenvoudige maatregelen nemen.

Hij kan bijvoorbeeld vooraf een boodschappenbudget bepalen en zich daar ook daadwerkelijk aan houden. Ook kan hij zijn bankapp regelmatig controleren in plaats van alleen aan het einde van de maand te kijken.

Een andere handige gewoonte is om kleine uitgaven bij elkaar op te tellen. Wanneer hij ontdekt dat vijf euro per dag uiteindelijk ongeveer €150 per maand kan worden, krijgt die ene koffie ineens een heel ander gezicht.

Ook kan hij voor bepaalde uitgaven bewust contant geld gebruiken. Niet omdat pinnen slecht is, maar omdat fysiek geld hem opnieuw bewust maakt van wat hij uitgeeft.

Het belangrijkste is bewust betalen

Waarom mensen meer uitgeven als ze contantloos betalen draait uiteindelijk vooral om de afstand tussen de aankoop en het gevoel van geld uitgeven. Hoe gemakkelijker en onzichtbaarder de betaling wordt, hoe eenvoudiger het kan zijn om kleine aankopen zonder veel nadenken te doen.

Een man hoeft daarom echt niet terug naar een dikke portemonnee vol briefjes en muntgeld. Contactloos betalen is snel, veilig en praktisch. Maar een beetje financiële discipline blijft noodzakelijk.

Een simpele regel kan al veel verschil maken: voordat hij zijn pas tegen het apparaat houdt, vraagt hij zich even af of hij het product daadwerkelijk nodig heeft.

Dat kost hooguit een paar seconden.

En soms zijn precies die paar seconden het verschil tussen een verstandige aankoop en thuiskomen met drie tassen vol spullen waarvan hij zich afvraagt waarom hij ze eigenlijk heeft gekocht.